Autor: Neil Price
Tłumaczenie: Maciej Froński
Tytuł oryginału: The Children of Ash and Elm: A History of the Vikings
Wydawnictwo: Państwowy Instytut Wydawniczy
Seria: Rodowody Cywilizacji (CERAM)
Data wydania: 27.05.2025
ISBN: 978-83-8196-521-7
„Historię budzących grozę wikingów znamy głównie z relacji przerażonych ich agresją średniowiecznych kronikarzy anglosaskich i frankijskich. Neil Price podjął próbę opisania społeczności skandynawskiej niejako od wewnątrz, chcąc zrozumieć ich motywacje, a także ich świat i duchowość. Wiele uwagi poświęcił szczególnie źródłom niepisanym – odkryciom archeologicznym i informacjom uzyskanym dzięki nowoczesnym technologiom, w tym przede wszystkim badaniom DNA. Obraz wikingów ukształtowany przez kulturę masową równoważy wiedzą opartą na interdyscyplinarnych badaniach naukowych. Wnioski skłoniły go do postawienia śmiałej, ale mocno uargumentowanej tezy o etnicznym, a nie tylko kulturowym charakterze społeczności wikińskiej. W publikacji zebrał całość wiedzy, jaką dysponujemy o ludziach, którzy wywołali ważne zmiany w wielu częściach Europy – od wysp północnego Atlantyku do basenu Morza Śródziemnego i od lrlandii do Powołża. Jest to wiedza kluczowa dla zrozumienia początków Europy, takiej jaką znamy dzisiaj.”
– z opisu wydawcy
Książka Neila Price’a „Dzieci jesionu, dzieci wiązu. Historia Wikingów.” To doskonała publikacja, która bez reszty pochłonie miłośników epoki wikińskiej. To spojrzenie z szerszej perspektywy na historię wikingów dokonane przez brytyjskiego archeologa i historyka. Interdyscyplinarny wykład Price’a zabiera czytelnika w świat wikingów i pozwala lepiej zrozumieć ich mentalność, sposób rozumowania i postrzegania rzeczywistości. Autor stara się opowiadać o nich nie z perspektywy zewnętrznego obserwatora, ale od wewnątrz, stawiając się na ile to możliwe, w roli wikinga. To powoduje, że książka jest wyjątkowa. Swoją zasługę ma w tym też polski tłumacz Maciej Froński, który dokonał wielkiej sztuki zachowując jasność wypowiedzi autora.
Oryginalny jest sposób w jaki książka została napisana. Czytając ją ma się wrażenie, że jesteśmy na wykładzie profesora i wsłuchujemy się z zainteresowaniem, czasami z zapartym tchem, w opowieść o dawnych czasach i ludziach. Tak wciągająca jest momentami historia opowiadana przez Price’a w tej książce. To wielka umiejętność i sztuka potrafić w taki sposób pisać o historii. Niewielu badaczy przeszłości to potrafi.
Cała historia rozpoczyna się od wikińskich bogów i ich świata, o których autor opowiada w pierwszym rozdziale. Przedtem jednak przedstawia źródła pisane i archeologiczne do omawianej epoki. Wielką zaletą tej publikacji jest przedstawienie przez autora genezy powstania świata wikingów. Cofamy się do czasów wędrówek ludów i poprzez wielkie katastrofy klimatyczne docieramy do narodzin w VI wieku nowej społeczności. Tezy autora o początkach wikingów, ich religii i mitologii znajdują potwierdzenie w dowodach dostarczanych przez naukę m.in. archeologię. Price pisze też o życiu duchowym wikingów, ich rozumieniu pojęcia „duszy”.
Niezwykle interesująco opowiada o życiu codziennym Skandynawów, o tym jak handlowali z odległymi ludami i krainami, jak wyglądał ich kraj i sąsiedzi, a w końcu jak doszło do ukształtowania się społeczności wikińskiej z jej hierarchią i wewnętrznymi relacjami. Możemy dowiedzieć się tutaj jak wyglądały ich domy, rolnictwo, handel, czym było i jak wyglądało małżeństwo i konkubinat w wikińskiej społeczności. Jest tu całe bogactwo życia wikingów. Przeczytamy o wyposażeniu domów, narzędziach, wyglądzie samych ludzi, ich pożywieniu, zachowaniu przy stole, higienie, ubiorach, ozdobach i modzie oraz rzemiośle. Wszystko jest doskonale opisane.
Dużo uwagi autor skupia na pojęciach wolności i wolności wewnętrznej wikingów. Przedstawia społeczeństwo Skandynawów nie tylko jako społeczność ludzi wolnych i niewolników, z całym jego rozwarstwieniem i różnorodnością, ale także, a może przede wszystkim, przygląda się pojęciu wewnętrznej wolności wikingów tj. ich postrzeganiu spraw płci, tożsamości, preferencji i orientacji seksualnej. Tak dogłębne poznawanie wikingów przez Price’a, decyduje o wyjątkowości jego pracy. Okazuje się, że wikingowie na długo przed nami odkryli różnorodność osobowości ludzkiej i bogactwo życia wewnętrznego człowieka. Byli prekursorami współczesnej liberalnej wolności w sferze płci i seksu. To odkrywcza i pasjonująca część tej książki.
Autor omawia też struktury władzy i jej sprawowanie w świecie wikingów. Zwraca szczególną uwagę na zgromadzenia wolnych ludzi, zalążki „parlamentu” zwłaszcza na Grenlandii oraz związane z władzą runy i kamienie runiczne oraz legendarne już dziś wikińskie łodzie, dzięki którym wikingowie mogli swoją władzę rozciągnąć na nowe krainy. Price podejmuje również temat związków wikingów ze światem bogów. Omawia „religię”, obrzędy pogrzebowe i obchodzenie się ze zmarłymi członkami społeczności. Autor poświęca dużo miejsca analizując rodzaje pochówków wikingów i starając się odpowiedzieć na pytanie o ich sens i znaczenie. Szczegółowo przedstawia też obrzędy grzebalne Skandynawów zastanawiając się nad ich znaczeniem oraz rolą zmarłych w życiu tych, którzy pozostali na ziemi.
Praca Price’a to także omówienie i analiza wikińskich najazdów na Europę. Okazuje się, że rok 793 i Lindisfarne nie było początkiem epoki wikińskiej, która według autora rozpoczęła się kilkadziesiąt lat wcześniej. Price analizuje przyczyny najazdów i przedstawia ze szczegółami ich przebieg oraz skutki, konsekwencje dla Europy i samych wikingów. Epoka wikińska zmieniła dużą część starego kontynentu, ale i przeobraziła, odmieniła samych wikingów. Price podaje na poparcie tej tezy liczne dowody. Zwraca też uwagę na przemoc i brutalność najazdów wikińskich, a jednocześnie na rolę handlu i gospodarki w ich przedsięwzięciach. Łączy te pojęcia, nie traktuje ich oddzielne jak dotąd czyniła większość historyków. Kładzie też nacisk na proces przeobrażenia wikingów z najeźdźców w osadników i władców nowych ziem, co nastąpiło w ciągu zaledwie stulecia. Analizuje przyczyny takiego stanu rzeczy szukając odpowiedzi na pytanie dlaczego tak się stało i jak to było możliwe.
Nie byłoby też wikingów bez bractw wojowników, jak berserkowie i im podobni. Price pisze o nich obalając przy okazji mity i stereotypy na ich temat. Ale najważniejszą częścią jego pracy, tym co ją wyróżnia i czyni oryginalną, nowatorską, jest teza o etnicznym, a nie tylko kulturowym charakterze społeczności wikińskiej. Pojawia się tutaj też przywrócone przez Price’a i na nowo zinterpretowane w odniesieniu do wikingów właśnie, pojęcie hydrarchii jako określenia dotyczącego charakteru i struktury najazdów wikingów na Europę północną i zachodnią w IX wieku. Z tymi tezami łączy się pojęcie diaspory wikińskiej, nosiciela cech wikińskich.
Autor poddaje analizie relacje wikińskich osadników z miejscową ludnością w Europie północnej i zachodniej zwracając uwagę na proces asymilacji Skandynawów i wymianę kulturową jaka wówczas następowała. Jej owocami była m.in. Normandia w państwie Franków, czy czasowe władztwo w Brytanii tj. Danelaw. Relacje te działały w obydwie strony. Zmieniali się wikingowie, zmieniali się Anglosasi. W konsekwencji doprowadziło to do powstania w XI wieku państwa angielskiego. Według autora, wikingowie byli więc po części katalizatorem zmian w Europie. Price jasno i przejrzyście wykłada to w swojej pracy i dobrze argumentuje swoje tezy.
W tej książce czytelnik znajdzie również wiele informacji na temat pobytu wikingów w Irlandii, Szkocji, na Rusi oraz Islandii, Grenlandii i w Ameryce Północnej, czy na Morzu Śródziemnym. Świat wikingów opisany przez Price’a jest wielki, rozległy, bogaty i fascynujący, taki jakim był w rzeczywistości. Autor na zakończenie krótko przedstawia schyłkowy okres epoki wikińskiej, historię rodzących się monarchii skandynawskich i wejście do świata wikingów chrześcijaństwa ze wszystkimi tego konsekwencjami. Wikingowie stapiają się z Europą, stają się Europejczykami, a nie tylko „ludami północy”.
„Dzieci jesionu, dzieci wiązu” to jedna z najlepszych książek dotyczących historii wikingów na polskim rynku wydawniczym. Książka Price’a to ogromny zasób rzetelnej i obiektywnej wiedzy, z wieloma nowymi, odkrywczymi tezami, ze świeżym, nowatorskim spojrzeniem na temat wikingów. To praca oparta na ogromnym materiale źródłowym i literaturze przedmiotu, będąca wynikiem dziesięcioletnich intensywnych studiów w ramach międzynarodowego projektu badawczego dotyczącego wikingów, ale będąca też owocem blisko trzydziestoletniego doświadczenia naukowego autora zajmującego się tym tematem. To praca interdyscyplinarna w najlepszym tego słowa znaczeniu. Autor opiera się na badaniach archeologicznych, historycznych, genetyce, antropologii i korzysta z danych dostarczonych przez wiele innych dziedzin nauki. I jest jeszcze coś, o czym już wspominałem – książka napisana jest świetnym językiem, zrozumiałym dla każdego czytelnika, nie tylko badacza przeszłości, naukowca. To jej wielka zaleta. Price posiada niezwykłą umiejętność przekazywania wiedzy w sposób zrozumiały i interesujący. To erudyta, a jego elokwencja budzi szacunek i podziw. Współczesnym językiem opisać przeszłość sprzed tysiąca lat, tak aby zainteresować, wciągnąć i zachwycić czytelnika, to sztuka. Price jest w tym mistrzem.
