Ludowa historia Stanów Zjednoczonych. Od roku 1492 do dziś

Autor: Howard Zinn

Tłumaczenie: Andrzej Wojtasik
Wydawnictwo: Wydawnictwo Krytyki Politycznej
Data wydania: 08.07.2026
Liczba stron: 912

Autor recenzji: dr Elżbieta Binczycka-Gacek

„Ludowa historia Stanów Zjednoczonych” Howarda Zinna ukazała się drukiem po raz pierwszy w 1980 roku. Jej polskie pierwsze polskie wydanie to przekład wersji z 2003 roku, który ukazał się w 2026 roku nakładem Krytyki Politycznej. 10 lat później trzymam w ręku wydanie drugie. Narracja Zina kończy się historycznie na początku „wojny z terroryzmem” – autor zmarł w 2010 roku, a jego tekst nie był później aktualizowany.

Polecam tę książkę, bo opowiada historię USA z perspektywy ludzi podbitych, zniewolonych, wyzyskiwanych i ignorowanych, a przy tym otwarcie deklaruje swoje zaangażowanie, czego wcześniejsze podręczniki raczej nie robiły. Zinn opowiada pięćset lat historii Stanów Zjednoczonych z perspektywy grup marginalizowanych: Arawaków – rdzennych mieszkańców Bahamów, zniewolonych Afrykanów, pracowników służebnych z Wirginii, robotnic z zakładów tkackich, dezerterów z wojny meksykańskiej, socjalistów, pacyfistów i uczestników ruchu praw obywatelskich. Odsłania przed czytelnikiem, każda narracja o historii to pewien wybór ideologiczny i zaraz deklaruje, co sam wybiera: perspektywę ofiar i ruchów oporu. Nie twierdzi przy tym, że inne wersje historii są niepotrzebne, ale że są niepełne.

Książka jest pisana z pasją, przejrzyście, z mnóstwem cytatów ze źródeł z epoki. Polskie wydanie poprzedza bardzo dobry (choć w kilku miejscach wymagający aktualizacji) wstęp Artura Domosławskiego. Jedyne, o czym trzeba jednak pamiętać czytając książkę Zinna to to, że została ona napisana 1980 roku, a polskie wydanie jest przekładem wersji z 2003, czyli sprzed 23 lat! Zinn nie stosuje przypisów źródłowych do konkretnych twierdzeń, zamiast nich mamy bibliografię ułożoną według rozdziałów i siłą rzeczy opiera się niemal wyłącznie na literaturze wtórnej z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Od tego czasu kolejne wydania były poprawiane, ale później po 2003 roku w kilku miejscach stan wiedzy wyraźnie się zmienił. Dotyczy to zasiedlenia Ameryk: ludzie dotarli na kontynent wcześniej, niż zakładał model „Clovis first”, Beringia była rozległym, zamieszkanym obszarem, a nie wąskmi mostem lądowym, a dalsza wędrówka prowadziła raczej wybrzeżem Pacyfiku. Zmieniły się szacunki liczebności ludności przed 1492 rokiem i skali transatlantyckiego handlu niewolnikami, a teza, że Anglicy „nie potrafili zniewolić Indian”, okazała się nieprawdziwa.

Zinn idzie też czasem w swoich rozważaniach zbyt mocno w drugą stronę przedstawiając jako rozstrzygnięte spory, które historycy wciąż prowadzą: o ekonomiczną interpretację Konstytucji, o przyczyny wojny secesyjnej sprowadzone do „starcia elit”, o decyzję o zrzuceniu bomby na Hiroszimę. Elity bywają u niego monolitem, a zwykli ludzie głównie buntują się albo dają się oszukać – jak zauważa w swoim artykule Howard Zinn’s History Lessons” Michael Kazin.

Mimo to poleciłabym tę książkę bez wahania, gdyż uczy ona krytycznego czytania historii także na sobie: kto zauważy, gdzie Zinn nadmiernie coś upraszcza, ten zrozumiał jego główną lekcję.

Dla kogo jest ta książka?

Studenci humanistyki i nauk społecznych – kulturoznawstwa, amerykanistyki, studiów międzykulturowych i postkolonialnych, historii, dla których to lektura podstawowa: klasyczna kontrnarracja i świetny materiał do ćwiczenia krytycznej lektury.
Nauczyciele historii i WOS – Zinn pokazuje, że historia nie jest „obiektywna” czy „neutralna”, a podręczniki kształtują nasz obraz przeszłości.
Czytelnicy zainteresowani USA, którzy znają „oficjalną” wersję amerykańskiej historii z filmów i szkoły.
Osoby zainteresowane historią ruchów społecznych, pracowniczych, feministycznych i antywojennych.

Poziom trudności

★☆☆☆☆ – bardzo przystępna

Zinn pisze jak publicysta, nie jak akademik: prostym językiem, bez żargonu, z mnóstwem konkretnych ludzkich historii i cytatów ze źródeł. Miejscami książka jest nieco monotonna, ale nie wymaga wiedzy wstępnej, a rozdziały czyta się niemal jak reportaż. Jedyna trudność leży w objętości (prawie tysiąc stron), ale jej struktura sprawia, że nie trzeba czytać jej jako całości – poszczególne rozdziały spokojnie mogą funkcjonować samodzielnie.

Ile czasu zajmie przeczytanie tej książki?

Kilka tygodni

Lepiej dawkować. Rozdziały są w dużej mierze samodzielne, więc można czytać wybiórczo, np. pod konkretny temat. Czytana w całości książka zaczyna się dłużyć, bo schemat: elity – bunt – stłumienie/ wcielenie w widoczny sposób się w niej powtarza. Ostatnie rozdziały, od lat 70. są bardziej publicystyczne niż historyczne.

Z jaką jedną myślą zostaniesz po lekturze?

Historia, którą uważamy za wspólną, zawsze jest opowiedziana z czyjejś perspektywy, a to, co pominięte mówi o niej nawet więcej niż to, co opowiedziane. „Pamięć narodowa” czy „państwowa” wcale nie musi być naszą pamięcią.

Najciekawszy cytat

„Charles Beard ostrzegł nas, że rządy – w tym również rząd Stanów Zjednoczonych – nie są neutralne, lecz reprezentują interesy gospodarcze grupy dominującej, a ich konstytucje mają służyć tym interesom.” (Rozdział V)

Najmocniejsze strony książki

Perspektywa oddolna – w centrum narracji są ludzie zniewoleni, rdzenni mieszkańcy, robotnicy, kobiety czy imigranci, a nie elity, prezydenci, generałowie.
Jawne zaangażowanie i refleksja metodologiczna – autor mówi wprost o swoim punkcie widzenia i tłumaczy, dlaczego każdy wybór faktów jest wyborem ideologicznym.
Język i narracja – książka napisana przejrzyście i z pasją, z mnóstwem cytatów ze źródeł z epoki, która czyta się jak reportaż.
Historia oporu – bunty, strajki i nieposłuszeństwo pokazane są w niej jako ciągła obecność, a nie seria wyjątków

Co mogłoby być lepsze?

Stan wiedzy – książka z 1980 roku, przekład wersji z 2003 roku. Przestarzałe są m.in.: obraz zasiedlenia Ameryk (Beringia, datowanie, trasa), szacunki ludności przed 1492 rokiem, skala handlu niewolnikami, teza, że Anglicy nie zniewalali rdzennych mieszkańców, liczba ofiar wojny secesyjnej itd.
Spory przedstawione jako rozstrzygnięte – ekonomiczna interpretacja Konstytucji (Beard), przyczyny wojny secesyjnej, Hiroszima.
Elity przedstawione są w niej jako monolit – klasa rządząca jest niemal niezmienna od XVII wieku, a zwykli ludzie tracą złożoność: ich religijność czy np. konserwatyzm czy powody, dla których akceptowali ówczesne systemy są czasem przedstawione w niezbyt zniuansowany sposób
Aparat naukowy – brak przypisów przy konkretnych twierdzeniach utrudnia ich weryfikację; wiele tez opiera się na literaturze z lat 60–70.
Powtarzalność – schematyczność prowadzenia narracji, zwłaszcza w drugiej połowie książki.

Co najbardziej Cię zaskoczyło?

Jestem zbyt mocno zaznajomiona z tematem, aby coś mnie zaskoczyło jednak w tym miejscu warto chyba powiedzieć, że zaskakujące może być jak wiele z tego, co w 1980 roku uchodziło za skandaliczne, jest dziś standardem historiografii. Fałszywy pretekst w Zatoce Tonkińskiej potwierdziły odtajnione dokumenty, a perspektywa oddolna trafiła do podręczników. Ciekawe jest także to, że w niektórych sprawach późniejsze badania poszły dalej niż sam Zinn, który twierdzi np. że nie udało się zniewalanie rdzennych mieszkańców przez angielskich kolonistów, które według dzisiejszego stanu wiedzy okazało się być masowym zjawiskiem.

Trzy słowa o książce

zaangażowana
przystępna
niewygodna

Czy warto kupić tę książkę?

Zdecydowanie tak

Dlaczego?

To książka do której czytelnik będzie wracał: rozdziały można czytać osobno, pod konkretne tematy.

Jeśli zainteresowała cię ta książka, sięgnij również po…

– Adam Leszczyński, Ludowa historia Polski (W.A.B., 2020) – polska odpowiedź na apel Domosławskiego ze wstępu.
– Kacper Pobłocki, Chamstwo (Czarne, 2021).
– Michael Kazin, Amerykańscy marzyciele (Wydawnictwo Krytyki Politycznej) – historia amerykańskiej lewicy, z krytyką Zinna.
– Howard Zinn, Anthony Arnove, Voices of a People’s History of the United States – antologia źródeł do tej książki.
– Roxanne Dunbar-Ortiz, An Indigenous Peoples’ History of the United States (2014); Ned Blackhawk, The Rediscovery of America (2023).
– Paul Ortiz, An African American and Latinx History of the United States (2018); Jill Lepore, These Truths (2018) – jeszcze nowsza, pełniejsza synteza.