Autor: Andrzej Chwalba
Tłumaczenie: –
Wydawnictwo: Wielka Litera
Data wydania: 14.10.2026
Liczba stron: 350
Autor recenzji: dr hab. Cezary Zalewski
Świat „Lalki”. Historia prawdziwa jest pozycją zasługującą na szczególne polecenie. Napisał ją historyk, który mimo że porusza się swobodnie po całym dziewiętnastym stuleciu skoncentrował uwagę na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Dzięki temu czytelnik obcuje z „wycinkiem” historii miasta, obfitującym w detale i zapominane szczegóły. Ale wybierając taką perspektywę autor nie ograniczył się do narodowej narracji. Pierwsza część książki przedstawia Warszawę zamieszkiwaną przez cztery nacje: Polaków, Żydów, Niemców i Rosjan. Ten wielonarodowy i wielokulturowy obraz nie tylko oddaje ówczesne realia, ale uświadamia, że stolica Królestwa była obszarem, w którym dochodziło do interferencji różnych wpływów, tradycji i grup interesów. Druga część znakomicie uzupełnia te dociekania na przykładzie analiz konkretnych – i mniejszych – fragmentów miasta: Krakowskiego Przedmieścia, Alei Ujazdowskich, Starego Miasta, Nalewek i Powiśla.
Tak zakrojony obszar prezentacji ma ściśle określoną motywację. Celem pracy nie jest synteza dziejów XIX-wiecznej Warszawy. Wybrane zostały tylko te aspekty, które okażą się pomoce przy lekturze arcydzieła Bolesława Prusa. Pierwszym zatem pożytkiem ze Świata „Lalki” jest uwiarygodnienie realizmu powieści. Burzliwe dzieje naszej stolicy sprawiły, jak wiadomo, że jej dzisiejszy wygląd ogromnie różni się od tego z XIX w. Można się o tym dodatkowo przekonać, oglądając zamieszczone w książce zdjęcia miasta wykonane przez najwybitniejszych fotografików tamtego czasu. Otóż, jeśli uwzględni się te zmiany, a także nowoczesne przekonanie, zgodnie z którym tekst literacki nie jest w stanie precyzyjnie odsyłać do zewnętrznej rzeczywistości, wówczas rodzi się podejrzenie, że Warszawa w Lalce została wymyślona, czyli – zmyślona. Książka Andrzeja Chwalby przekonuje, że tak nie jest. Zawarte w niej informacje zostają bowiem skonfrontowane z tymi, które pojawiają się na kartach powieści. I z tej próby Prus zawsze wychodzi zwycięsko; jego wizja miasta okazuje się wiarygodna i zgodna z tym, co dzisiaj o tamtej Warszawie wiemy.
Drugą zaletą pracy jest coś, co można by określić mianem perspektywy poznawczej. Badając ów „styk” historii miasta i powieści, autor koncentruje się na tych realiach, które były dostępne przeciętnemu Warszawiakowi w codziennym funkcjonowaniu. Taką koncepcję w dużej mierze podsunął sam Prus, który wiedział, o czym nie mógł pisać, żeby nie narazić się i rosyjskiej cenzurze, i polskiemu czytelnikowi. Słusznie zatem uczynił autor, przypominając, że tzw. zwykli mieszkańcy mieli dużo zaufania do policji i wymiaru sprawiedliwości; czy że kontakty polsko-rosyjskich elit (i nie tylko nich) nie należały wówczas do rzadkości.
Niekiedy jednak – mimo obu tych zalet – widoczne jest, że pisarz wodzi tu historyka za nos. Obszerne są rozważania o prostytutkach w Warszawie, ponieważ, jak zostaje zaznaczone (s. 160), jedna z postaci powieści do tej grupy należała. Autor wszakże nie uwzględnia rosyjskiego udziału w propagowaniu tego procederu w Warszawie po Powstaniu Styczniowym. I w efekcie umyka mu antyrosyjski podtekst resocjalizacji Marianny, który sprytnie Prus przemycił. Niektóre kwestie nie są aż tak subtelne. Trafna jest uwaga, że Wokulski dobrze orientował się w rosyjskim łapownictwie (s. 175), trzeba by tylko dodać właściwy przykład: wyjście z sędzią pokoju do gabinetu tuż przed rozprawą. Brak tej egzemplifikacji prawdopodobnie wynikał z faktu, iż autor nie jest pewny narodowości sędziego (s. 209). Wszelako stylizacja językowa użyta w powieści nie pozostawia wątpliwości, iż był to Rosjanin. Natomiast do grona ewidentnych pomyłek zaliczyć trzeba stwierdzenie, że Wokulski „nie zapunktował” u Izabeli swoim dystansem względem obiadowej etykiety (s. 269). Było bowiem – dokładnie odwrotnie.
Najciekawsze są obserwacje dotyczące tych historycznych realiów, które mogą odkryć dodatkowe znaczenia tekstu. Na przykład: jeśli w Hotelu Europejskim były już windy (s. 234), to Wokulski, urządzając tam ceremonię otwarcia sklepu, musiał je – przynajmniej – widzieć. Intrygujące jest zatem jego zaskoczenie, kiedy w paryskim Grand Hotelu wchodzi z Suzinem do windy. Czyżby wówczas „zapomniał” to, czego doświadczył w Warszawie? Albo: jeśli w Warszawie istniała hierarchia kościołów, które przyjmowały damy na wielkopostną kwestę (s. 279), to jakie było w niej miejsce Kościoła Karmelitów? Innymi słowy: czy kwesta Izabeli i jej ciotki była – z tego względu – nobilitująca czy degradująca? Miłośnikom Lalki Prusa książka Andrzeja Chwalby pozwala na postawienie jeszcze kilku podobnych pytań. I na tym polega jej trzecia – najciekawsza, jak się wydaje – zaleta.
- Dla kogo jest ta książka?
Studenci kursu historii literatury drugiej połowy XIX w. – dowiedzą się o wielu aspektach ówczesnego życia w Warszawie; i o tym, jak tego typu tematy przedostawały się do literatury.
Zainteresowani historią Warszawy – będą mogli odtworzyć wielonarodowościową mapę miasta.
- Poziom trudności:
★★☆☆☆ – raczej łatwa
Książka pisana jest w sposób bardzo przystępny, językiem prostym i zrozumiałym. Dominują stwierdzania o charakterze syntetycznym, dlatego nie pojawia się „natłok” dat, nazwisk czy faktów. Lekturę urozmaicają cytaty ze źródeł historycznych, będące dobrą ilustracją tez.
- Ile czasu zajmie przeczytanie tej książki?
Około tygodnia
Zdecydowanie lepszą metodą będzie rozłożenie lektury na kilka dni. Zbyt szybkie czytanie może bowiem spowodować, że treść – dotycząca jednego miasta – „zleje się” w jedną, niewyraźną całość.
- Z jaką jedną myślą zostaniesz po lekturze?
Warszawa była miastem czterech narodów, które musiały się nauczyć koegzystencji.
- Najciekawszy cytat:
„Rzeczywistość zasadniczo różniła się od mitu. Polacy zainteresowani robieniem interesów, zarabianiem pieniędzy musieli kontaktować się z tymi przedstawicielami władz, którzy mogli im pomóc”.
- Najmocniejsze strony książki:
- Erudycja historyczna – autor świetnie panuje nad dziejami XIX-wiecznej Warszawy (i Królestwa Polskiego);
- Ilustracje fotograficzne – zgrupowane w jednej książce zdjęcia pokazujące dawną Warszawę;
- Umiejętność łączenia tego, co historyczne z tekstem powieści.
Co mogłoby być lepsze?
Jedynym mankamentem książki jest brak dominującej koncentracji nad tekstem „Lalki”. Wychodząc z perspektywy historycznej można było pokusić się o głębsze interpretacje przynajmniej wybranych fragmentów powieści.
Co najbardziej Cię zaskoczyło?
Nie było zaskoczeń.
Trzy słowa o książce:
- Erudycyjna
- Przystępna
- Dokładna
Czy warto kupić tę książkę?
Zdecydowanie tak
Dlaczego?
To książka, która pokazuje, że Warszawa w „Lalce” jest równie ważna jak inni bohaterowie.
Jeśli zainteresowała cię ta książka, sięgnij również po…
- Ewa Paczoska „Lalka”, czyli rozpad świata. Białystok 1995; wyd. 2, Warszawa 2008
- Jakub Malik, „Lalka”. Historie z różnych światów. Lublin 2005.
- Świat „Lalki”. 15 studiów. Red. J. Malik. Lublin 2006.
- Agnieszka Bąbel, Alina Kowalczykowa (red.) Leksykon „Lalki”. Warszawa 2011.
Ocena końcowa (1-10)
9
